ماندلا رهبر مبارزه با نژادپرستي، 27 سال در زندان آپارتايد بود و پس از آزادي از زندان و يك دوره رياست جمهوري آفريقاي جنوبي به صورت خودخواسته از صحنه پست هاي ظاهري كناره گرفت. رهبر 90 ساله سياهان اكنون در قلب همه آزاديخواهان دنيا جاي دارد.

ريچارد استنگل پس از ملاقات با او، در مقاله اي كه در مجله تايم منتشر كرده، هشت درس رهبري نلسون ماندلا را برشمرده است:

 ۱. شهامت در نترس بودن خلاصه نمي شود. شهامت، واداشتن ديگران به رهيدن از ترس است.

او ماجرائي را نقل مي كند كه يكبار در هواپيمائي كه ماندلا حضور داشت شرايط خطرناك اضطراري پيش آمد و در آن وضعيت سكون و وقار ماندلا كه به خواندن روزنامه مشغول بود نگاه مضطرب مسافران را به خود جلب مي كرد و به آنها آرامش مي داد. وقتي هواپيما با مهارت خلبان به زمين نشست او به همراهش گفت: اون بالا خيلي ترسيدم!

 ۲. پيشتاز باشيد و از جلو رهبري كنيد اما همواره چشم به رهروان خود داشته باشيد. 

او با حفظ اصول و اهداف، تاكتيك هاي مختلفي براي گفتگو با طيف وسيع رهروان و حتي معاندانش بكار مي گرفت. او عملگراترين ايده اليست است. زندان به او بلندنگري را آموخته بود. او روزها و هفته ها را نمي ديد، دهها سال را فراديد داشت.

 ۳. پشتيبان باشيد و از پشت رهبري كنيد و بگذاريد ديگران باور كنند كه آنها پيشتاز هستند.

او به مردم نمي گفت چه بكنند. در بحث ها، او بيشتر گوش مي داد و زود وسط معركه بحث نمي پريد. در نهايت، آرام و روشمند سخنان همه را به گونه اي خلاصه مي كرد كه بدون هيچ تحميلي در جهت راي او نيز بود. هوشمندي رهبري او اين بود كه اجازه مي داد خودش نيز رهبري شود. او خرد رهبري را در اين مي دانست كه مردمان متقاعد شود كاري را انجام دهند و بينديشند كه آن كار ايده خود آنها بوده است.

 ۴. دشمن خود را بشناس و فوت و فن هاي او را ياد بگير.

او زبان و تاريخ و حتي بازي هاي ورزشي سفيد پوست هاي آفريقاي جنوبي را بخوبي فرا گرفت تا به روز مقابله يا مذاكره از آن بهره برد و قوت و ضعف و روشهاي آنها را بشناسد. از اين راه توانست مشتركات بنياني سياهان و سفيدان را نيز كشف و استخراج كند. او دريافت كه توده سفيد نيز خود را متعلق به افريقا مي دانند و آنها نيز مانند سياهان قرباني استعمارگران سفيد انگليسي هستند. ماندلاي حقوقدان حتي در زندان نيز در جهت احقاق حق زندانبانان سفيد خود تلاش مي كرد.

 ۵. به دشمنان خود نزديك شويد و به رقيبان خود حتي نزديك تر.

ماندلا با همه حشر و نشر داشت و همه را شيفته اخلاق خود مي كرد. اين شيفتگي بيش از دوستان و همراهانش، رقيبان او را مسحور مي كرد. او بر اين باور بود كه زير چتر آوردن رقيبان راهي براي كنترل آنان است چون خارج از اين چتر خطر آنها بيشتر است. او باور داشت كه مردم بر اساس علايق خود عمل مي كنند و اين را يك واقعيت طبع آدمي مي دانست نه يك عيب يا ننگ. پس به آنها اعتماد مي كرد و با اعتمادناپذيرها نيز به شيوه شيفته ساختن آنها برخورد مي كرد.

 ۶. ظاهر هم مهم است. لبخند را نبايد فراموش كرد.

او در زماني كه دانشجوي فقير حقوق بود شيك مي پوشيد و از همان موقع لبخند بر لب داشت. لبخند هماره او دندانهاي سفيدش را چون خورشيدي كه در روز ابري رخ مي نمايد نشان مي داد. بعد از 27 سال اسارت زندان با هزاران تلخي اش وقتي رهائي يافت تلخ نمي نمود و جز هيجان مثبت و لبخند از خود بروز نمي داد. همواره مي گفت: گذشته را فراموش كنيد.

 ۷. هيچ چيز سفيد يا سياه نيست.

نگاه او صفر و يك نبود. پيام او اين بود كه زندگي هرگز يا اين يا آن نيست. تصميم گيري دشوار و پيچيده است و متغيرهاي زيادي در آن موثر است. او با زندگي آكنده از تناقض ها خوگر شده بود. به آمريكائي ها انتقاد مي كرد كه همه چيز را سفيد و سياه مي بينند در حالي كه ريشه مسائل، حتي پديده اي همچون نژادپرستي، بسي پيچيده است.

 ۸. دست شستن از برخي نظرات جزئي از رهبري است.

يك بار او بر اساس يك پژوهش، سن راي دهندگان را به 14 سال كاهش داد و آن را در تلويزيون اعلام كرد. اما وقتي پشتيباني همفكرانش را نديد و دريافت كه در اين روزگار كاربرد ندارد فروتنانه و بدون ترشروئي آن تصميم را ملغي اعلام كرد. كنار نهادن تصميم اشتباه از دشوارترين تصميم هاي يك رهبر است. ماندگارترين ميراث ماندلا به عنوان رئيس جمهور آفريقاي جنوبي انتخاب ترك قدرت پس از يك رياست بود. وقتي در سال 1994 در اوج محبوبيت انتخاب شد مي توانست رئيس جمهور مادام العمر شود. اين كمترين هديه ملت به او به پاس تحمل سالهاي طولاني زندان براي آزادي آنها بود. اما او بر خلاف ديگراني چون موگابه كنار رفت. او مي دانست كه رهبران بيش از آن كه با كارهائي كه انجام مي دهند رهبري كنند با انتخاب كارهائي كه انجام نمي دهند رهبري مي كنند:

Leaders lead as much by what they choose not to do as what they do